यूपीआय म्हणजे यूनिफाईड पेमेंट्स इंटरफेसची दुसरी आवृत्ती आज सादर करण्यात आली. UPI 2.0 मध्ये अनेक नव्या सोयींची जोड देण्यात आली असून याद्वारे पैशांची ऑनलाईन देवाण घेवाण आणखी सोपी होईल!
मुंबईमध्ये काही ठराविक NPCI सदस्यांच्या उपस्थितीत याबद्दल घोषणा करण्यात आली आहे. National Payments Corporation of India (NPCI) ही सरकारी संस्था सर्व पेमेंट करण्याच्या पद्धतींची देखरेख करण्याचं काम करते.  यूपीआय (UPI) प्रथम (11 April 2016) उपलब्ध करून देण्यात आलं तेव्हाच याची उपयुक्तता मोठी होती. कमी रकमेच्या पैशांची देवाण घेवाण यामुळे फारच सहजसोपी झाली आहे. भीम अॅप, गूगल तेझ, फोनपे, विविध बँकांची अॅप्स, आता पेमेंट गेटवेद्वारे सुद्धा यूपीआय मार्फत व्यवहार करता येतात.

UPI 2.0 मधील काही ठळक सोयी :

1. Linking of overdraft account: सध्या सेव्हिंग्स व करंट अकाउंट जोडता येतात मात्र आता ओव्हरड्राफ्ट अकाउंट सुद्धा UPI ला लिंक करता येणार आहे. या जोडलेल्या ओव्हरड्राफ्ट खात्याचा वापर करत  लगेच व्यवहार करता येतील आणि सोबत त्या खात्याच्या सर्व सोयीचा सुद्धा लाभ घेता येईल!

2. One-time mandate: यामुळे आपण एखाद्या दुकानातून खरेदी केली मात्र त्या क्षणी आपल्याकडे खात्यामध्ये पैसे नसतील तर UPI द्वारे अशी आज्ञा (मॅनडेट वापरू) देऊ शकतो आणि दुकानदाराशी एक ज्यामुळे आपल्याला पैसे नंतर देता येतील! थोडक्यात तो व्यवहार  pre-authorise करून दोन्ही बाजूनी मान्य केलेला असेल मात्र पैसे नंतर पाठवले जातील! व्यापारी आणि ग्राहक दोघानांही अडचण येत नाही. ज्या दिवशी खरेदीची तारीख सेट केलेली असेल त्या दिवशी पैसे आपोआप व्यापाऱ्याच्या (किंवा व्यक्तीच्या) खात्यामध्ये पाठवले जातील!

3. Invoice in the inbox : आता ग्राहकांना विक्रेत्यानं पाठवलेली पावती आधी इनबॉक्समध्ये पाठवली जाईल ज्यामुळे ग्राहक नेमकी रक्कम आकारली आहे का व त्याच विक्रेत्याची पेमेंट रिक्वेस्ट आली आहे का ते तपासून पाहू शकतो. इनबॉक्समधील पावतीवर रक्कम तपासून झाली की ग्राहक विक्रेत्याला सहज पैसे पाठवू शकेल!

4. Signed intent and QR: ही सोय ग्राहकांना QR कोड स्कॅन करताना विक्रेत्याची माहिती खरी आहे का हे पाहण्यासाठी उपयोगी पडेल. ही सोय ग्राहकांना त्या विक्रेत्याच्या माहितीची अधिकृत पडताळणी झाली आहे का नाही हे सांगेल! जर तो विक्रेता सुरक्षित नसेल तर तसं नोटिफिकेशन ग्राहकांना दिली जाईल.

सध्याच्या तारखेला  UPI 2.0 च्या सदस्य असलेल्या बॅंक्स पुढील प्रमाणे : State Bank of India (SBI), HDFC Bank, Axis Bank, ICICI Bank, IDBI Bank, RBL Bank, YES Bank, Kotak Mahindra Bank, IndusInd Bank, Federal Bank and HSBC
अधिकृत माहिती : UPI 2.0

थोड्या कालावधीनंतर आणखी बॅंक्स जोडल्या जातील! नोटबंदीनंतर खरेतर पेटीएम ऐवजी BHIM किंवा UPI च्या इतर पद्धती प्रसिद्ध व्हायला हव्या होत्या मात्र आता परिस्थिती अशी आहे कि UPI पेक्षा पेटीएमचे QR कोड दुकानात लावलेले दिसतात. आता पेटीएम पेमेंट्स बँकद्वारेही UPI मार्फत व्यवहार करता येतात! तरीही गेल्या दोन वर्षात UPI ला मिळणार प्रतिसाद पाहता येत्या काळात कमी रकमेचे जास्तीतजास्त व्यवहार यूपीआयद्वारे पार पाडले जातील असं चित्र दिसत आहे !  BHIM UPI द्वारे जुलै २०१८ मध्ये ४५८४५ कोटी रुपयांचे व्यवहार पार पडल्याचं सांगण्यात आलं आहे.

यावेळी श्री. नंदन निलेकणी (इन्फोसिस) , श्री.उर्जित पटेल (आरबीआय गव्हर्नर), श्री.रजनीश कुमार (एसबीआय प्रमुख), श्री.बिस्वमोहन महापात्रा (NPCI अध्यक्ष) उपस्थित होते.

संदर्भ लेख :

• UPI यूपीआय (UPI) म्हणजे काय, ते कसे वापरायचे?
• यूपीआय कसे वापरायचे फोनपे अॅपसोबत याबद्दल मराठीमध्ये व्हीडीओ
• भीम अॅप कसे वापरायचे ? याबद्दल मराठीमध्ये व्हीडीओ

search terms : upi 2.0 launched by NCPI information in marathi

मोबाइल वॉलेट, पेटीएम हे हल्ली हमखास ऐकायला मिळणरे शब्द. सोप्या शब्दात सांगायचे तर मोबाइल वॉलेट हे एक मोबाइलमध्ये असलेलं आभासी पाकीट! जे व्यवहारासाठी खर्‍याखुर्‍या पाकीटाची जागा घेऊ पाहतंय! या मोबाइल वॉलेटमध्ये आपण ठराविक रक्कम साठवू शकतो आणि ती कुठेही व्यवहारासाठी वापरता येते! ऑनलाइन व्यवहार (खरेदी/रीचार्ज/पैसे पाठवणे/इ) तसेच ऑफलाइन ठिकाणी जसे की किराणा विक्रेते, रिक्षा/टॅक्सी चालक, दैनंदिन विक्रेते (भाजी, पेपर,इ), थिएटर काऊंटर यांना पैसे देण्यासाठी सहज करता येतो!

या वॉलेटमध्ये तुम्ही तुमच्या बँक खात्यामधून क्रेडिट कार्ड/डेबिट कार्ड/नेटबँकिंग द्वारे पैसे भरायचे आणि ते पैसे नंतर वरीलप्रमाणे ठिकाणी Send Money / Receive Money असे पर्याय वापरुन वापरू शकता.
हा पर्याय पूर्ण सुरक्षित असून तुमचं वॉलेट यूजर आयडी, पासवर्ड यांनी सुरक्षित केलेलं असून तुमच्या वॉलेटमधून कोणताही व्यवहार झाला की एक ईमेल आणि एक SMS सुद्धा येतो!

सध्या बरेच मोबाइल वॉलेट उपलब्ध आहेत.
• पेटीएम (Paytm) 
• फ्रीचार्ज (Freecharge)
• मोबीक्वीक (Mobikwik)
• ऑक्सिजेन (Oxigen)

आपण यासाठी उदाहरणार्थ सर्वात जास्त वापरलं जाणारं पेटीएम अॅप पाहूया

1. प्रथम हे अॅप तुमच्या फोनवर डाऊनलोड करून घ्या
2. यानंतर Profile > Login To Paytm > Sign Up इथे जाऊन तुमचा मोबाइल क्रमांक, इमेल आयडी व तुम्हाला हवा असलेला पासवर्ड टाका व Sign Up वर क्लिक करा. तुम्हाला खात्री करण्यासाठी एक OTP असलेला SMS मेसेज येईल. तो टाइप करून Verify वर क्लिक करा(दाबा). आता तुमचं Paytm Wallet तयार झालय!
3. आता Home वर जा आणि Add Money पर्याय निवडा. किती रक्कम वॉलेटमध्ये टाकायची आहे ती Amount मध्ये टाइप करा व Add Money वर टॅप करा. आता तुम्हाला कोणत्या मार्गाने पैसे वॉलेटमध्ये भरायचे आहेत तो निवडा
4. यासाठी तुमच्यासमोर तीन पर्याय आहेत Netbanking, Debit Card, Credit Card. यापुढे योग्य ते पर्याय निवडा आणि तुमच्या वॉलेट मध्ये तुमच्या बँकमधून रक्कम लगेच जमा केली जाईल!
5. आता तुम्ही Home वर जाऊन Passbook वर टॅप करा. तुम्हाला शिल्लक, केलेले व्यवहार,इ सर्व माहिती मिळेल.
याबद्दल व्हिडिओ पहा :

पेटीएम वापरुन पैसे पाठवण्यासाठी खालील प्रमाणे कृती करा : –
1. पेटीएम अॅप उघडून लॉगिन करा (आधी केलं नसेल तर)
2. यानंतर Home वर Pay हा पर्याय निवडा
3. इथे तुम्हाला Scan Code, Mobile No, Show Code, Payment Request असे चार पर्याय दिसतील!
4.1 स्कॅन कोड द्वारे ज्याला पैसे पाठवायचे आहेत त्याचा कोड फोन समोर धरून स्कॅन करा. त्यानंतर किती रक्कम पाठवायची आहे ते टाइप करा आणि Pay वर टॅप करा. तुम्ही यशस्वीरीत्या पैसे पाठवले आहेत!
4.2 कोड स्कॅन वापरायचा नसेल तर ज्याला पैसे द्यायचे आहेत त्याचा मोबाइल क्रमांकसुद्धा टाकून तुम्ही पैसे पाठवू शकता यासाठी चार पर्यायांपैकी Mobile No हा पर्याय निवडा, मोबाइल क्रमांक व रक्कम टाका की झाले पैसे ट्रान्सफर!

पेटीएम वापरुन पैसे स्वीकारायचे/घ्यायचे असतील तर खालीलप्रमाणे कृती करा : –
1. Home मध्ये जाऊन वरील पर्याय बाजूला सरकवा
2. नंतर Accept Payment पर्याय निवडा
3. इथे तुम्ही मोबाइल क्रमांक व रक्कम टाका नंतर  Request Money आणि पैसे स्वीकारू शकता
किंवा मोबाइल क्रमांकच्या बाजूला दिसणारा छोटा आयकॉन निवडा व रक्कम टाकून Generate QR Code पर्याय निवडा व नंतर तो कोड ज्याच्याकडून पैसे स्वीकारायचे आहेत त्याच्या फोनमध्ये स्कॅन करायला सांगा!
4. पाठवणार्‍याच्या वॉलेटमधून पैसे लगेच तुमच्या वॉलेटमध्ये जमा होतील!      

मोबाइल वॉलेटने रीचार्ज करण्यासाठी : –
1. वॉलेटमध्ये लॉगिन करा
2. वॉलेट मध्ये रक्कम जमा करा
3. Recharge पर्याय निवडा, Prepaid/Postpaid निवडा, मोबाइल क्रमांक टाका, किती रकमेचा रीचार्ज करायचा आहे ती रक्कम टाका व Recharge Now वर टॅप करा
4. तुम्हाला त्या मोबाइल क्रमांकावर रीचार्ज झाल्याचा मेसेज मिळेल!
वरील प्रमाणेच मोबाइल, डिश टीव्ही DTH, डाटा कार्ड, इलेक्ट्रिसिटी/फोन/लँडलाइन बिल, सोबतच काही ठिकाणी गॅस/ब्रॉडबॅंड बिल, रेल्वे/विमान/बस तिकीट बुकिंग यासाठीसुद्धा वॉलेट वापरू शकता !
 
इतर वॉलेटबद्दल माहितीसाठी खाली लिंक्स दिल्या आहेत. त्यांचा संदर्भ घ्या. त्या वॉलेट्ससाठी सुद्धा बर्‍यापैकी पेटीएम प्रमाणेच पैसे ट्रान्सफर केले जातात.
Mobikwik
Freecharge
Oxigen

काही बँकानीसुद्धा स्वतःची वॉलेट्स उपलब्ध करून दिली आहेत.
जसे की स्टेट बँक ऑफ इंडियाने बडी(SBI Buddy) | HDFC PayZapp | ICICI Pockets | Axis Lime
ही वॉलेट्स ठराविक बँकतर्फे सादर केलेली असली तरी कोणत्याही बँकेचा ग्राहक कोणताही वॉलेट वापरू शकतो!
 
या वॉलेट सर्विसेस सोबत जवळपास प्रत्येक टेलीकॉम ऑपरेटरनीसुद्धा स्वतःचे वॉलेट सादर केले आहेत.
या सर्वांच काम एकच असलं तरी फरक फक्त त्यामध्ये एकूण किती सुविधा आहेत इथे आहे. त्यामुळे गरजेनुसार वॉलेट निवडा. त्यासाठी खालील प्रमाणे लिंक्स :
Airtel Money | Vodafone mPesa | Idea Money |
BSNL SpeedPay | Aircel Money | JioMoney |

मोबाइल बँकिंग हा व्यवहार करण्याचा नवा मार्ग असून यामुळे रोख रक्कम जवळ बाळगण्याची किंवा साध्या कामासाठी बँकेमध्ये फेर्‍या मारण्याची गरज उरणार नाही. आता ही सुविधा जवळपास प्रत्येक प्रमुख बंकेमध्ये उपलब्ध असून मोबाइल अॅप्सद्वारे, एसएमएस द्वारे किंवा USSD द्वारेसुद्धा बँकिंगसाठी पर्याय उपलब्ध झाले आहेत. याबद्दल आपण एसबीआय एसएमएस बँकिंगची प्रक्रिया पाहूया…

मोबाइल एसएमएस बँकिंगसाठी नोंदणीची प्रक्रिया :
१. प्रथम खालील प्रमाणे एक SMS तुमच्या फोनवरून पाठवायचा आहे.
<MBSREG>  हा एसएमएस 9223440000 या क्रमांकावर पाठवा. तुम्हाला एक एसएमएस येईल ज्यामध्ये एक यूजरआयडी व एमपीन दिलेला असेल.
२. आता सर्वात आधी तो आलेला एमपीन (MPIN) बदलावा लागेल.
त्यासाठी SMPIN <user id> <old  pin> <new pin>  असा मेसेज 9223440000 या क्रमांकावर पाठवा.
उदा. जर तुमचा userid abc123 व mpin 654987 असेल आणि तुम्हाला नवा mpin 654321 असा लावायचा आहे तर खालीलप्रमाणे पाठवावा लागेल…
SMPIN abc123 654987 654321
३. यानंतर खात्री करण्यासाठी SACCEPT <user id> <new pin> हा मेसेज 9223440000 या क्रमांकावर पाठवा.
उदा.  SACCEPT abc123 654321
४. हा मेसेज पाठवल्यानंतर तुम्हाला पिन बदलल्याचा मेसेज येईल. त्यामध्येच पुढील नोंदणीची कृती ATM मध्ये जाऊन करायची आहे. यासाठी तुमचा मोबाइल व एटीएम कार्ड घेऊन जवळच्या एटीएम केंद्रावर जा.
आता ह्याला तीन पर्याय उपलब्ध आहेत. तुम्हाला सोयिस्कर वाटणारा पर्याय निवडा.
a. एटीएममध्ये जाऊन
b. नेटबँकिंगद्वारे ऑनलाइन वेबसाइटद्वारे
c. बँकेच्या शाखेमध्ये जाऊन
 
आम्ही पर्याय a उदारहरणादाखल देत आहोत.
५. आता एटीएम मशीनमध्ये नेहमीप्रमाणे कार्ड टाका, एटीएम पिन टाका.
६. आता मोबाइल बँकिंग (Mobile Banking) हा पर्याय निवडा
७. आता Registration हा पर्याय निवडा. आता तुमचा मोबाइल क्रमांक टाका
८. मोबाइल बँकिंगसाठी नोंदणी झाल्याचा एसएमएस बँकतर्फे मिळेल!

ही प्रक्रिया स्टेट बँक ऑफ इंडियासाठी असून इतर बँकांनी सुद्धा ही सुविधा उपलब्ध केली असून तुम्ही त्या त्या बँकबद्दल माहिती त्यांच्या वेबसाइटवर सहज पाहू शकता. जसे की axis बँकसाठी axis bank sms banking असा गूगल सर्च करा.
ह्याच सेवा SBI Freedom सारख्या अॅप्सद्वारे सुद्धा उपलब्ध आहे. म्हणजेच पर्याय अनेक उपलब्ध आहेत. आपण आपल्या सोयीनुसार कोणत्याही मार्गाने व्यवहार करू शकतो.

इतर महत्वाचे लेख :
◾ कॅशलेस अर्थव्यवस्था आणि नवे पर्याय !